Τι είναι τα PFAS και πώς να μειώσετε την έκθεσή σας

Το ίδιο χαρακτηριστικό που καθιστά τα PFAS εξαιρετικά χρηστικά, αποτελεί ταυτόχρονα και την κύρια πηγή του προβλήματος. Παρουσιάζουν πλήρη απωθητικότητα σε άλλες ουσίες, είναι εντελώς αδιάβροχα και δεν διασπώνται για δεκαετίες. Αυτός είναι ο λόγος που εντοπίζονται στα αντικολλητικά σκεύη, στα αδιάβροχα ενδύματα, στις συσκευασίες τροφίμων, στα καλλυντικά καθημερινής χρήσης, ακόμη και στους τάπητες του σπιτιού σας. Δικαιωματικά, λοιπόν, έχουν αποκτήσει τον τίτλο των “παντοτινών χημικών”.

Τι είναι τα PFAS;

Τα PFAS, συντομογραφία για τις υπερ- και πολυφθοροαλκυλικές ουσίες, είναι δομημένα γύρω από έναν δεσμό άνθρακα-φθορίου, ο οποίος είναι ένας από τους ισχυρότερους στην οργανική χημεία. Σχεδόν τίποτα δεν μπορεί να σπάσει αυτόν τον δεσμό. Αυτός είναι ο λόγος που οι αντικολλητικές επιστρώσεις αντέχουν στον χρόνο, αλλά και ο λόγος που τα PFAS έχουν εξαπλωθεί παντού, φτάνοντας μέχρι τους πάγους της Αρκτικής και το νερό της βροχής στις πόλεις (2).

Τα νεφρά μας φιλτράρουν τα απόβλητα και τα αποβάλλουν μέσω των ούρων, αλλά τα PFAS μακράς αλυσίδας επαναπορροφώνται στο αίμα αντί να αποβληθούν (3). Για τις τρεις πιο μελετημένες ενώσεις – το PFOA, το PFOS και το PFHxS – το σώμα χρειάζεται περίπου τέσσερα έως οκτώ χρόνια για να αποβάλει έστω και τη μισή ποσότητα από αυτή που έχει συσσωρευτεί (4).

Εξατομικευμένος οδηγός Φτιάξε το πλάνο συμπληρωμάτων σου Μάθε ποια συμπληρώματα σου ταιριάζουν →

Από πού προέρχονται τα PFAS;

Για τους περισσότερους ανθρώπους, τα τρόφιμα και το πόσιμο νερό αποτελούν τις κύριες πηγές έκθεσης, αν και η σκόνη του σπιτιού, τα καλλυντικά, τα επεξεργασμένα υφάσματα και ορισμένα επαγγέλματα παίζουν επίσης ρόλο (1, 5). Τα επίπεδα των ουσιών αυτών είναι υψηλότερα κοντά σε βιομηχανικές περιοχές, χωματερές και εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων, καθώς και γύρω από αεροδρόμια και στρατιωτικές βάσεις όπου χρησιμοποιήθηκαν αφροί πυρόσβεσης (5, 6). Τα PFAS ανιχνεύονται στο αίμα της πλειονότητας των ανθρώπων που εξετάζονται. Μάλιστα, σε μια καναδική μελέτη με 72 ενήλικες, βρέθηκαν έξι διαφορετικά PFAS σε κάθε έναν από αυτούς (7). Το 2020 η Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφάλειας Τροφίμων (EFSA) διαπίστωσε ότι τμήματα του ευρωπαϊκού πληθυσμού υπερβαίνουν την ανεκτή εβδομαδιαία πρόσληψη για τέσσερα συγκεκριμένα PFAS, γεγονός που η ίδια χαρακτηρίζει ως πηγή ανησυχίας για την υγεία.

Είναι τα PFAS επιβλαβή για εσάς;

Το μεγαλύτερο μέρος της έρευνας για τα PFAS στον άνθρωπο είναι παρατηρητικό – δηλαδή εντοπίζει συσχετίσεις αντί να αποδεικνύει μια σχέση αιτίας-αποτελέσματος. Παρόλα αυτά, ορισμένα μοτίβα εμφανίζονται τόσο σταθερά, που οφείλουμε να τα πάρουμε σοβαρά υπόψη μας.

Μια ανασκόπηση των καρδιαγγειακών κινδύνων συνέδεσε τα PFAS κυρίως με την αυξημένη αρτηριακή πίεση, τη χοληστερόλη και το ουρικό οξύ, χωρίς όμως να βρει σύνδεση με το σωματικό λίπος ή το σάκχαρο στο αίμα (8). Τα PFAS κατατάσσονται στους ενδοκρινικούς διαταράκτες, καθώς μπορούν να επηρεάσουν τις ορμόνες του θυρεοειδούς (9). Παράλληλα, μια συστηματική ανασκόπηση για τις ουσίες που διαταράσσουν το ενδοκρινικό σύστημα έδειξε ότι ορισμένες ενώσεις, συμπεριλαμβανομένων των PFAS, ενδέχεται να επηρεάζουν τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του μαστού (10). Τόσο σε ενήλικες όσο και σε νεογνά, τα PFAS έχουν συνδεθεί με επιγενετικές αλλαγές –δηλαδή με τον τρόπο που ενεργοποιούνται ή απενεργοποιούνται τα γονίδια (11). Στα παιδιά, η έκθεση κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής τους έχει συσχετιστεί με αυξημένους δείκτες φλεγμονής του εντέρου (12).

Έκτοτε έχουν εισαχθεί στην αγορά εναλλακτικές ενώσεις μικρής αλυσίδας, ωστόσο η έρευνα που υπάρχει μέχρι στιγμής είναι πολύ περιορισμένη για να γνωρίζουμε αν είναι όντως ασφαλείς (13).

Υπόκεινται τα PFAS σε νομοθετική ρύθμιση;

Από τις 12 Ιανουαρίου 2026, τα κράτη-μέλη της ΕΕ υποχρεούνται να παρακολουθούν την παρουσία των PFAS στο πόσιμο νερό και να λαμβάνουν μέτρα σε περιπτώσεις υπέρβασης των επιτρεπόμενων ορίων. Τα όρια έχουν οριστεί στα 100 νανογραμμάρια ανά λίτρο για 20 συγκεκριμένα PFAS και στα 500 νανογραμμάρια για το σύνολο όλων των PFAS μαζί. Οι έλεγχοι θα πραγματοποιούνται σε ετήσια βάση και οι πάροχοι νερού είναι υποχρεωμένοι να δημοσιεύουν τα αποτελέσματα.

Για παράδειγμα, η Berliner Wasserbetriebe (η εταιρεία ύδρευσης του Βερολίνου) δημοσιεύει τα αποτελέσματα ξεχωριστά για καθένα από τα εννέα εργστάσια νερού που διαθέτει, και το 2025, το άθροισμα των 20 PFAS κυμαινόταν από 1,9 έως 34 ng/l, τη στιγμή που το ανώτατο επιτρεπόμενο όριο είναι τα 100 ng/l. Μάλιστα, υπάρχει και η δυνατότητα αναζήτησης με βάση τον ταχυδρομικό κώδικα ώστε να ελέγξετε τι ισχύει συγκεκριμένα για τη δική σας διεύθυνση.

Οι κανονισμοί δεν περιορίζονται μόνο στο νερό: καθώς ανώτατα όρια για τα PFAS στα τρόφιμα εφαρμόζονται ήδη από το 2023, ενώ οι συσκευασίες τροφίμων καλύπτονται από τις 12 Αυγούστου 2026 και η Γαλλία απαγόρευσε τα PFAS στα καλλυντικά, τα ρούχα και τα υποδήματα από τον Ιανουάριο του 2026. Ορισμένες δραστικές ουσίες σε φυτοφάρμακα ανήκουν επίσης στα PFAS και για αυτές ισχύουν ειδικά δικά τους όρια υπολειμμάτων.

Όμως, το νομικό όριο δεν ταυτίζεται με το όριο ασφαλείας για την υγεία. Για παράδειγμα, οι ΗΠΑ έχουν θέσει ως ιδανικό στόχο υγείας για το PFOA και το PFOS το μηδέν, με το δεσμευτικό νομικό όριο να ορίζεται στα 4 ng/l μόνο και μόνο επειδή το μηδέν είναι πρακτικά ανέφικτο, αν και τα δίκτυα ύδρευσης έχουν περιθώριο συμμόρφωσης μέχρι το 2029.

Πώς μπορείτε να μειώσετε την έκθεση στα PFAS;

Ξεκινήστε από το νερό, εάν οι μετρήσεις της περιοχής σας το επιβάλλουν. Έρευνες σε οικιακά συστήματα έδειξαν ότι τα φίλτρα αντίστροφης όσμωσης κάτω από τον πάγκο και οι συσκευές διπλού σταδίου απομακρύνουν σχεδόν όλα τα PFAS. Αντίθετα, ο ενεργός άνθρακας συγκράτησε το 60% με 70% των ενώσεων μακράς αλυσίδας και μόλις το 40% των ενώσεων μικρής αλυσίδας (14). Επειδή ο κορεσμένος άνθρακας μπορεί να απελευθερώσει ξανά τις ενώσεις μικρής αλυσίδας στο νερό σας, φροντίστε να αλλάζετε τα ανταλλακτικά φίλτρα ακριβώς στην ώρα τους (15). Αναζητήστε πιστοποιήσεις που αναφέρουν ρητά τα PFAS, καθώς οργανισμοί πιστοποίησης όπως ο NSF επαληθεύουν μόνο τους ρύπους που αναγράφονται συγκεκριμένα στην ετικέτα.

Τα PFAS συσσωρεύονται μέσω του νερού στα ψάρια, τα θαλασσινά, τα φυτά και τα ζώα, και η EFSA συμβουλεύει να ακολουθούμε μια ποικίλη διατροφή αντί να αποκλείουμε ολόκληρες ομάδες τροφίμων. Κάτι που μπορεί να βοηθήσει είναι οι διαλυτές φυτικές ίνες: καθώς ορισμένα PFAS ανακυκλώνονται μεταξύ εντέρου και ήπατος μέσω της χολής. Οι άνθρωποι που καταναλώνουν περισσότερες φυτικές ίνες έχουν χαμηλότερα επίπεδα PFAS στο αίμα, ενώ μια κλινική δοκιμή τεσσάρων εβδομάδων έδειξε μείωση των PFAS μακράς αλυσίδας σε όσους έπαιρναν β-γλυκάνη βρώμης. Το φυλλικό οξύ ακολουθεί ένα παρόμοιο μοτίβο (17), καθώς στους εφήβους η υψηλότερη πρόσληψή του εξασθένησε τη σύνδεση μεταξύ των PFAS και των λιπιδίων του αίματος (18). Φυσικά, τίποτα από όλα αυτά δεν αποδεικνύει μια ξεκάθαρη σχέση αιτίας-αποτελέσματος.

Έλεγχος καλλυντικών προϊόντων: αναζητήστε στη σήμανση την ένδειξη PTFE ή συστατικά των οποίων η ονομασία περιέχει το συνθετικό "fluoro", αν και δεν δηλώνονται όλα στην ετικέτα. Οι αδιάβροχες φόρμουλες, τα προϊόντα μακράς διάρκειας και τα καλλυντικά σε μορφή συμπιεσμένης πούδρας παρουσιάζουν τη μεγαλύτερη πιθανότητα συμπερίληψης αυτών των ουσιών. Οι επεξεργασίες αδιαβροχοποίησης και προστασίας από λεκέδες σε τάπητες και ταπετσαρίες επίπλων αποτελούν μια επιπλέον οδό έκθεσης, επομένως συνιστάται η επιλογή μη επεξεργασμένων προϊόντων κατά την αντικατάστασή τους.

Διαβάστε περισσότερα: Γιατί οι βιταμίνες του συμπλέγματος Β λειτουργούν καλύτερα μαζί;, Ποια είναι η ιδανική διατροφή για υγιή γήρανση;, Είναι πιο αποτελεσματικό να λαμβάνουμε τα θρεπτικά συστατικά από τις τροφές ή από συμπληρώματα; και Βιοδιαθεσιμότητα των συμπληρωμάτων

Τι σημαίνουν όλα αυτά για εσάς;

Είναι αδύνατον να αποφύγετε τα PFAS εντελώς. Τα μέχρι τώρα επιστημονικά δεδομένα τα συνδέουν πιο σταθερά με προβλήματα στο καρδιαγγειακό και το ορμονικό σύστημα, ενώ άλλες επιπτώσεις βρίσκονται ακόμη υπό διερεύνηση. Πολλές χώρες λαμβάνουν ήδη μέτρα, όμως τα κριτήρια διαφέρουν, γι' αυτό ελέγξτε τι ισχύει εκεί όπου ζείτε. Όσα περνάνε από το δικό σας χέρι μπορεί να είναι περιορισμένα, είναι όμως απολύτως υπαρκτά. Ελέγξτε τις μετρήσεις του νερού σας και βάλτε φίλτρο αν χρειάζεται, διαβάζετε τις ετικέτες των καλλυντικών, προτιμήστε μη επεξεργασμένα υφάσματα όταν αντικαθιστάτε παλιά αντικείμενα και ακολουθήστε μια ποικίλη διατροφή πλούσια σε διαλυτές φυτικές ίνες.

Παραπομπές

1. Glüge J, Scheringer M, Cousins IT, DeWitt JC, Goldenman G, Herzke D, et al. An overview of the uses of per- and polyfluoroalkyl substances (PFAS). Environ Sci Process Impacts. 2020;22(12):2345-73. https://doi.org/10.1039/d0em00291g
2. Evich MG, Davis MJB, McCord JP, Acrey B, Awkerman JA, Knappe DRU, et al. Per- and polyfluoroalkyl substances in the environment. Science. 2022;375(6580):eabg9065. https://doi.org/10.1126/science.abg9065
3. Brase RA, Mullin EJ, Spink DC. Legacy and Emerging Per- and Polyfluoroalkyl Substances: Analytical Techniques, Environmental Fate, and Health Effects. Int J Mol Sci. 2021;22(3):995. https://doi.org/10.3390/ijms22030995
4. Olsen GW, Burris JM, Ehresman DJ, Froehlich JW, Seacat AM, Butenhoff JL, Zobel LR. Half-life of serum elimination of perfluorooctanesulfonate, perfluorohexanesulfonate, and perfluorooctanoate in retired fluorochemical production workers. Environ Health Perspect. 2007;115(9):1298-1305. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1964923/
5. Sunderland EM, Hu XC, Dassuncao C, Tokranov AK, Wagner CC, Allen JG. A review of the pathways of human exposure to poly- and perfluoroalkyl substances (PFASs) and present understanding of health effects. J Expo Sci Environ Epidemiol. 2019;29(2):131-47. https://doi.org/10.1038/s41370-018-0094-1
6. Kurwadkar S, Dane J, Kanel SR, Nadagouda MN, Cawdrey RW, Ambade B, et al. Per- and polyfluoroalkyl substances in water and wastewater: A critical review of their global occurrence and distribution. Sci Total Environ. 2022;809:151003. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2021.151003
7. Schlezinger JJ, Bello A, Mangano KM, Biswas K, Patel PP, Pennoyer EH, et al. Per- and poly-fluoroalkyl substances (PFAS) in circulation in a Canadian population: their association with serum-liver enzyme biomarkers and piloting a novel method to reduce serum-PFAS. Environ Health. 2025;24:10. https://doi.org/10.1186/s12940-025-01165-8
8. Schlezinger JJ, Gokce N. Perfluoroalkyl/Polyfluoroalkyl Substances: Links to Cardiovascular Disease Risk. Circ Res. 2024;134(9):1136-59. https://doi.org/10.1161/CIRCRESAHA.124.323697
9. Pearce EN. Endocrine Disruptors and Thyroid Health. Endocr Pract. 2024;30(2):172-6. https://doi.org/10.1016/j.eprac.2023.11.002
10. Wan MLY, Co VA, El-Nezami H. Endocrine disrupting chemicals and breast cancer: a systematic review of epidemiological studies. Crit Rev Food Sci Nutr. 2022;62(24):6549-76. https://doi.org/10.1080/10408398.2021.1903382
11. Kim S, Thapar I, Brooks BW. Epigenetic changes by per- and polyfluoroalkyl substances (PFAS). Environ Pollut. 2021;279:116929. https://doi.org/10.1016/j.envpol.2021.116929
12. Midya V, Maroli AS, Picker M, et al. Per- and polyfluoroalkyl substances (PFAS) in early life is associated with childhood intestinal inflammation: analyses of three birth cohorts. Clin Gastroenterol Hepatol. 2026. https://doi.org/10.1016/j.cgh.2026.07.001
13. Fenton SE, Ducatman A, Boobis AR, DeWitt JC, Lau C, Ng CA, et al. Per- and Polyfluoroalkyl Substance Toxicity and Human Health Review: Current State of Knowledge and Strategies for Informing Future Research. Environ Toxicol Chem. 2021;40(3):606-30. https://doi.org/10.1002/etc.4890
14. Herkert NJ, Merrill J, Peters C, Bollinger D, Zhang S, Hoffman K, et al. Assessing the Effectiveness of Point-of-Use Residential Drinking Water Filters for Perfluoroalkyl Substances (PFASs). Environ Sci Technol Lett. 2020;7(3):178-84. https://doi.org/10.1021/acs.estlett.0c00004
15. McCleaf P, Englund S, Östlund A, Lindegren K, Wiberg K, Ahrens L. Removal efficiency of multiple poly- and perfluoroalkyl substances (PFASs) in drinking water using granular activated carbon (GAC) and anion exchange (AE) column tests. Water Res. 2017;120:77-87. https://doi.org/10.1016/j.watres.2017.04.057
16. Dzierlenga MW, Keast DR, Longnecker MP. The concentration of several perfluoroalkyl acids in serum appears to be reduced by dietary fiber. Environ Int. 2021;146:106292. https://doi.org/10.1016/j.envint.2020.106292
17. Zhang Y, Mustieles V, Wang YX, Sun Y, Agudelo J, Bibi Z, et al. Folate concentrations and serum perfluoroalkyl and polyfluoroalkyl substance concentrations in adolescents and adults in the USA (NHANES 2003-16): an observational study. Lancet Planet Health. 2023;7(6):e449-58. https://doi.org/10.1016/S2542-5196(23)00088-8
18. Pan Y, Du Z, Ma Y, Chen C, He S, Zhang M, et al. Suppression effect of folate on poly- and perfluoroalkyl substance-induced alterations in lipids and the atherogenic index of plasma in adolescents. Lipids Health Dis. 2025;24:187. https://doi.org/10.1186/s12944-025-02638-y