Rola wątroby w długowieczności

Dlaczego zdrowie wątroby jest kluczem do długowieczności

W dzisiejszych czasach, kiedy myślicie o „długowieczności”, zazwyczaj przychodzą wam na myśl zielone koktajle, kremy przeciwstarzeniowe, proszki kolagenowe, pokonywanie co najmniej 10 000 kroków dziennie lub przerywany post. Jednak za wszystkimi tymi popularnymi „rytuałami wellness” kryje się cicho pracujący organ, który pełni funkcję biochemicznego centrum kontroli organizmu: wątroba.

Wątroba nie jest tylko „narządem detoksykacyjnym”. Odgrywa ona kluczową rolę w podstawowych procesach, takich jak metabolizm, równowaga hormonalna, synteza białek i funkcje odpornościowe. Badania pokazują, że wraz z wiekiem wątroba ulega znaczącym zmianom strukturalnym i funkcjonalnym, które mogą przyspieszać oznaki starzenia się organizmu (1).

Obecnie czynniki związane ze stylem życia, takie jak otyłość, insulinooporność, wysokie spożycie fruktozy, brak snu, chroniczny stres i brak aktywności fizycznej, zwiększają obciążenie wątroby już od najmłodszych lat. To ciągłe obciążenie hamuje jej naturalną zdolność do regeneracji. Skutkiem tego są nie tylko choroby związane z wątrobą, ale także większe ryzyko problemów sercowo-naczyniowych, przyspieszone starzenie się mózgu i rozwój zespołu metabolicznego (2).

Dobrą wiadomością jest jednak to, że wątroba jest jednym z niewielu organów w organizmie człowieka, które mają niezwykłą zdolność do regeneracji.

W tym artykule omówimy prawdziwą rolę wątroby w organizmie, dlaczego jest ona tak ważnym „organem starzejącym się” oraz w jaki sposób współczesny styl życia może osłabiać jej funkcjonowanie. Przyjrzymy się również popartym naukowo strategiom i suplementom diety, które mogą pomóc w przywróceniu i ochronie zdrowia wątroby.

Czym faktycznie zajmuje się wątroba

Bądźmy szczerzy: wątroba jest jednym z najbardziej niedocenianych narządów w organizmie. Możemy bez końca rozmawiać o sercu, mózgu, a nawet skórze... ale o wątrobie? Większość ludzi zna ją tylko jako „filtr organizmu”.

Opis ten jest prawdziwy, ale daleki od kompletnego. Wątroba nie tylko filtruje toksyny, ale jednocześnie zarządza setkami procesów biochemicznych. Jest cichym dyrygentem metabolizmu, układu odpornościowego, hormonów i szlaków detoksykacyjnych (3).

Przyjrzyjmy się bliżej trzem jej podstawowym funkcjom:

1. Dyrygent metabolizmu

Wszystko, co jesz lub pijesz, przechodzi przez wątrobę.

Pomyśl o niej jak o „głównym strategu” organizmu: czy glukoza powinna być magazynowana, spalana w celu uzyskania energii, czy przekształcana w tłuszcz? Wątroba podejmuje decyzję (3, 4).

Przekształca również szkodliwe produkty uboczne — na przykład amoniak powstający podczas metabolizmu białek. W jaki sposób? Przekształcając amoniak w mocznik, aby nerki mogły go bezpiecznie wydalić. Bez tego procesu w ciągu kilku dni doszłoby do nagromadzenia toksyn (3).

A to nie wszystko. Wątroba odgrywa również wiodącą rolę w przetwarzaniu witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, takich jak witamina D, oraz w aktywacji niektórych hormonów (3).

2. Synteza białek

Wątroba działa również jak pełnowymiarowa fabryka produkcyjna.

Wytwarza albuminy, główne białko odpowiedzialne za utrzymanie równowagi płynów w organizmie i transport różnych substancji we krwi. Spadek poziomu albuminy może powodować obrzęki rąk i stóp, a nawet ogólny obrzęk. U osób starszych niski poziom albuminy wiąże się z wyższym ryzykiem śmiertelności (4).

Wątroba wytwarza również czynniki krzepnięcia niezbędne do prawidłowej krzepliwości krwi. Kiedy ten system zawodzi, mogą pojawić się objawy, takie jak łatwe powstawanie siniaków lub przedłużone krwawienie (5).

3. Detoksykacja

Tak, wątroba jest „centrum detoksykacyjnym”, ale nie w modnym sensie marketingowym. Przetwarza leki, alkohol, substancje chemiczne, a nawet niektóre hormony wytwarzane w organizmie — neutralizując je i umożliwiając ich usunięcie. Kiedy ten system jest upośledzony, toksyny gromadzą się, prowadząc do stresu oksydacyjnego, uszkodzenia DNA i przyspieszonego starzenia się (3).

Ale oto najważniejsza część: podczas tego procesu wątroba współpracuje z komórkami odpornościowymi, aby naprawić uszkodzone tkanki, zmniejszyć stan zapalny i wspomóc regenerację komórek. Innymi słowy, nie tylko oczyszcza — ale także odbudowuje (3, 5).

Co to wszystko ma wspólnego z długowiecznością?

Pomyśl o tym w ten sposób: kiedy wątroba ulega uszkodzeniu lub zaczyna gromadzić tłuszcz, wszystkie jej podstawowe systemy zaczynają zwalniać. Toksyny gromadzą się we krwi, metabolizm zwalnia, nadmiar tłuszczu jest łatwiej magazynowany, a stan zapalny nasila się w całym organizmie. Nie wpływa to tylko na wątrobę — ma również wpływ na serce, mózg, skórę, odporność, a nawet samopoczucie psychiczne.

Długowieczność to nie tylko dłuższe życie, ale także zdrowsze życie. A podstawą tego jest prawidłowo funkcjonująca wątroba.

Współczesna epidemia: stłuszczenie wątroby

Stłuszczenie wątroby nie jest już „schorzeniem występującym u osób nadużywających alkoholu”. Obecnie jest tak powszechne, że pojawia się nawet u osób prowadzących styl życia uważany przez wielu za „normalny”.

Nowe dane pokazują, że stłuszczeniowa choroba wątroby związana z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD) — wcześniej znana jako niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD) — jest obecnie najczęstszą przewlekłą chorobą wątroby na świecie (6).

Według ostatnich metaanaliz około 32–38% dorosłych na całym świecie należy do tej kategorii chorób (7).

Wśród osób z czynnikami ryzyka metabolicznego, takimi jak otyłość lub cukrzyca typu 2, liczby te dramatycznie rosną: niektóre badania podają, że częstość występowania MASLD sięga nawet 40–70%, a u osób z chorobliwą otyłością może sięgać nawet 90% (8).

Liczby te mogą wydawać się nierealne – ale właśnie o to chodzi: MASLD stała się codziennym problemem zdrowotnym. Stare założenie, że dotyka ona tylko osoby starsze lub osoby nadużywające alkoholu, jest obecnie całkowicie nieaktualne.

Dlaczego choroba ta stała się tak powszechna?

Istnieje kilka powodów — a większość z nich wynika ze współczesnego stylu życia:

• Zaburzenia metaboliczne: Insulinooporność, cukrzyca typu 2, nadwaga i otyłość są obecnie niezwykle powszechne. Schorzenia te zaburzają metabolizm tłuszczów w wątrobie i przyspieszają gromadzenie się tłuszczu (8).
• Wysokokaloryczna, przetworzona dieta i spożycie cukru/fruktozy: współczesna dieta jest zdominowana przez rafinowane węglowodany, słodkie napoje i wysoko przetworzoną żywność — wszystko to zwiększa obciążenie wątroby tłuszczem.
• Siedzący tryb życia: niska aktywność fizyczna zaburza równowagę metaboliczną, co z kolei sprzyja gromadzeniu się tłuszczu w wątrobie.

Innymi słowy: powodem, dla którego MASLD jest dziś tak powszechne, nie jest epidemia genetyczna — to nasz styl życia. A ten styl życia może przez wiele lat niepostrzeżenie uszkadzać wątrobę.

Dlaczego „niepostrzeżenie”? Ponieważ stłuszczenie wątroby zazwyczaj nie powoduje żadnych objawów — i to właśnie czyni je niebezpiecznym. Ludzie często mówią: „Czuję się dobrze”, podczas gdy odkładanie się tłuszczu postępuje niezauważalnie. Pomyśl o tym procesie jak o powolnym, cichym ryzyku narastającym w tle. W miarę postępu choroby funkcja wątroby pogarsza się — ale uszkodzenia te często nie są widoczne na zewnątrz, dopóki nie staną się poważne.

Stłuszczenie wątroby nie ogranicza się tylko do wątroby. Wpływa na cały układ metaboliczny organizmu, zdrowie układu sercowo-naczyniowego, odporność mózgu, równowagę między stanem zapalnym a stresem oksydacyjnym, a ostatecznie na długoterminową jakość życia.

Jeśli zignorujemy tę rosnącą „epidemię” — to znaczy jeśli nie będziemy zwracać uwagi na odżywianie, aktywność fizyczną i zdrowie wątroby — istnieje coraz większe prawdopodobieństwo, że w przyszłości będziemy borykać się z dużo poważniejszymi problemami zdrowotnymi.

Dlaczego „normalne” wyniki badań krwi mogą być mylące

Oceniając stan zdrowia wątroby, lekarze zazwyczaj sprawdzają poziom ALT (aminotransferazy alaninowej) i AST (aminotransferazy asparaginianowej). Jeśli enzymy te mieszczą się w zakresie referencyjnym, często zakłada się, że wszystko jest w porządku. Ale prawda jest taka: „normalne” wyniki nie zawsze oznaczają, że masz zdrową wątrobę. Czasami oznacza to po prostu, że organizm nie wykazuje jeszcze zewnętrznych oznak uszkodzenia.

Co mówią — a czego nie mówią — ALT i AST

ALT i AST to enzymy, które przedostają się do krwiobiegu, gdy komórki wątroby ulegają uszkodzeniu. Innymi słowy, badania te nie mierzą funkcji wątroby — wykrywają jedynie uszkodzenie komórek wątroby (9).

Mówiąc prościej:

Jeśli poziom ALT jest podwyższony, może to oznaczać uszkodzenie komórek wątroby.

Ale jeśli poziom ALT jest prawidłowy, nie gwarantuje to, że wątroba jest zdrowa.

Gromadzenie się tłuszczu, wczesne zwłóknienie lub zaburzenia metaboliczne mogą już występować — na długo przed wystąpieniem jakiegokolwiek uszkodzenia komórek. A gdy nie dochodzi jeszcze do rozpadu komórek, badania krwi pozostają „milczące”.

Jeśli masz czynniki ryzyka (nadwagę, insulinooporność, siedzący tryb życia lub choroby wątroby w rodzinie), nie polegaj wyłącznie na standardowych badaniach krwi.

Aby właściwie ocenić stan zdrowia wątroby, potrzebne są bardziej kompleksowe badania — a metody takie jak FibroScan lub elastografia MRI zapewniają znacznie dokładniejsze informacje.

Jak mierzyć stan zdrowia wątroby

Obecnie wiemy jedno:

„Normalny poziom ALT i AST” nie oznacza „zdrowej wątroby”.

Na co więc powinniśmy zwrócić uwagę, aby naprawdę zrozumieć stan wątroby?

W tym miejscu pojawiają się bardziej zaawansowane, niezawodne narzędzia.

1. FibroScan: badanie wątroby za pomocą wibracji

FibroScan działa prawie jak urządzenie mierzące „wiek biologiczny” wątroby.

Jak to działa?

Wysyła on wibracje o niskiej częstotliwości przez ciało, aby ocenić sztywność wątroby i zawartość tłuszczu.

• Większa sztywność = większe zwłóknienie (blizny).
• Określa on również stopień stłuszczenia (nagromadzenia tłuszczu).

Jedną z największych zalet FibroScanu jest to, że jest bezbolesny, szybki i całkowicie nieinwazyjny. Badanie trwa około 10 minut i nie powoduje uszkodzenia tkanki (10).

2. Elastografia MRI: złoty standard

Elastografia MRI (MRE) jest jedną z najbardziej szczegółowych metod oceny elastyczności i sztywności wątroby.

Działa podobnie jak standardowe badanie MRI, ale wykorzystuje specjalistyczne oprogramowanie do pomiaru reakcji tkanki wątroby na fale mechaniczne.

Technika ta pozwala wykryć wczesne zwłóknienie, stan zapalny i stłuszczenie z milimetrową precyzją (11).

Trzej główni wrogowie, którzy uszkadzają wątrobę

Obecnie wiemy, że zdrowie wątroby nie powinno być kojarzone wyłącznie z alkoholem — istnieją inne, znacznie bardziej podstępne zagrożenia, które po cichu osłabiają funkcjonowanie wątroby. Zagrożenia te wynikają z codziennych nawyków, które stały się niemal nieodłączną częścią współczesnego życia i z czasem powoli powodują choroby wątroby.

Zaburzenia metaboliczne

(Insulinooporność + chroniczna nadwyżka kalorii = przeciążenie wątroby)

Współczesne życie charakteryzuje się wysokokaloryczną dietą w połączeniu z niską aktywnością fizyczną, a wynik jest przewidywalny: insulinooporność, cukrzyca typu 2, otyłość brzuszna, przewlekłe stany zapalne... Wszystko to zwiększa obciążenie metaboliczne wątroby.

U osób z insulinoopornością komórki wątroby mają trudności z wykorzystaniem glukozy i przekształceniem tłuszczów w energię. Efekt? Tłuszcz zaczyna gromadzić się w wątrobie.

Utrzymujący się wysoki poziom insuliny wyzwala również lipogenezę de novo — proces produkcji tłuszczu we wątrobie.

Brak ruchu jeszcze bardziej przyspiesza ten cykl. Tłuszcze, które nie są spalane podczas ćwiczeń, gromadzą się zarówno w organizmie, jak i w wątrobie (12).

Alkohol

Powszechne jest przekonanie, że „jeden drink dziennie jest nieszkodliwy”, ale badania pokazują, że nawet regularne spożywanie niewielkich dawek alkoholu może zwiększać ryzyko stłuszczenia wątroby.

Podczas metabolizmu alkoholu powstaje aldehyd octowy, który powoduje stres oksydacyjny i stan zapalny w komórkach wątroby.

Alkohol wyczerpuje również zapasy glutationu, osłabiając zdolność wątroby do detoksykacji.

U osób już podatnych na MASLD (np. z insulinoopornością) alkohol jeszcze bardziej potęguje szkody (13).

Fruktoza i napoje słodzone — najbardziej podstępne zagrożenie

Napoje słodzone, soki owocowe, desery, pakowana żywność... wszystkie zawierają duże ilości fruktozy, a fruktoza jest głównym czynnikiem powodującym problemy z wątrobą.

Dlaczego? Ponieważ fruktoza jest metabolizowana inaczej niż inne cukry.

Trafia bezpośrednio do wątroby, gdzie jest szybko przekształcana w tłuszcz.

W przeciwieństwie do glukozy, fruktoza nie wywołuje reakcji insulinowej, ale wysyła bezpośredni sygnał do wątroby, aby wytworzyła więcej tłuszczu.

Krótko mówiąc: nadmierne spożycie fruktozy bezpośrednio powoduje gromadzenie się tłuszczu w wątrobie (14).

Droga powrotna do zdrowia wątroby

Dobra — do tej pory poruszyliśmy kilka poważnych tematów:

stłuszczenie wątroby, uszkodzenia komórek, alkohol, fruktoza, ukryte zagrożenia...

Ale jest też część budująca nadzieję:

Wątroba jest jednym z najbardziej regeneracyjnych organów w organizmie człowieka.

Oznacza to, że dzięki odpowiednim działaniom uszkodzenia nagromadzone przez lata można faktycznie odwrócić.

I nie — nie dzieje się to dzięki „cudownemu napojowi detoksykacyjnemu”.

Dzieje się to dzięki konsekwentnym, trwałym nawykom.

Utrata

Badania pokazują, że utrata zaledwie 5–10% masy ciała może znacznie zmniejszyć ilość tłuszczu w wątrobie.

Utrata powyżej 10% może nawet spowodować cofnięcie się zwłóknienia (blizny) (15).

Zbilansowane odżywianie

Nie ma magicznej „diety dla wątroby”, ale istnieją podstawowe zasady:

• Ogranicz spożycie cukru, białej mąki i przetworzonych węglowodanów.
• Stawiaj na produkty bogate w błonnik i o niskim indeksie glikemicznym: warzywa, rośliny strączkowe, produkty pełnoziarniste.
• Skup się na zdrowych tłuszczach: oliwie z oliwek, kwasach omega-3.
• Wybieraj wysokiej jakości białko: ryby, jaja, jogurt.
• Unikaj produktów bogatych w fruktozę, zwłaszcza pakowanych soków owocowych.

Ćwiczenia

Ćwiczenia nie tylko spalają tłuszcz — poprawiają wrażliwość na insulinę, zmniejszają ilość tłuszczu w wątrobie i łagodzą stany zapalne.

Zaleca się co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności aerobowej tygodniowo.

Badanie z 2024 r. przeprowadzone na osobach z MASH (tłuszcz + stan zapalny + uszkodzenie wątroby) wykazało, że połączenie restrykcyjnej diety i treningu interwałowego o wysokiej intensywności znacznie poprawiło zdrowie wątroby (16).

Dlaczego to ma znaczenie: wątroba jako organ długowieczności

Wraz z wiekiem wiele osób skarży się na łatwiejsze przybieranie na wadze, trudności z odchudzaniem, pogorszenie poziomu cukru we krwi, ciśnienia krwi i cholesterolu lub trudności z zasypianiem.

Każda z tych dolegliwości jest ściśle związana z cichym pogorszeniem funkcji wątroby.

Długowieczność to nie tylko dłuższe życie — to także aktywność, energia i niezależność, a wątroba odgrywa w tym kluczową rolę.

Wątroba jest głównym czynnikiem determinującym wiek metaboliczny.

Większość ludzi skupia się na wieku chronologicznym, ale tak naprawdę liczy się wiek biologiczny — to, jak młode są wasze komórki i narządy.

Naukowcy uważają wątrobę za jeden z kluczowych narządów, które mają zdolność spowalniania lub przyspieszania starzenia biologicznego (1).

Krótko mówiąc:

Zdrowa wątroba spowalnia starzenie się.

Zmęczona wątroba je przyspiesza.

Związek między wątrobą a zdrowiem serca

Osoby z stłuszczeniem wątroby są znacznie bardziej narażone na choroby sercowo-naczyniowe.

Około 45% pacjentów z MASLD cierpi na nadciśnienie, a prawie 50% ma dyslipidemię.

Dlatego nawet jeśli chodzi o serce, może być konieczne najpierw przyjrzenie się wątrobie (17).

Wpływ na mózg i procesy poznawcze

Najnowsze badania wskazują na związek między funkcjonowaniem wątroby a sprawnością poznawczą.

Kiedy zdolność detoksykacyjna spada, amoniak i toksyny zaczynają się gromadzić, co prowadzi do zaburzeń koncentracji, problemów z pamięcią, a w dłuższej perspektywie — do zwiększonego ryzyka chorób neurodegeneracyjnych (18).

Jak suplementy mogą wspomagać długowieczność wątroby

Powiedzmy to jasno:

Żaden suplement nie zastąpi złej diety, braku aktywności fizycznej lub alkoholu.

Ale...

W połączeniu z dobrym odżywianiem i ćwiczeniami fizycznymi niektóre suplementy mogą zwiększyć zdolność regeneracyjną wątroby, zmniejszyć stan zapalny lub poprawić funkcje metaboliczne.

Poniżej przedstawiono suplementy o potwierdzonym działaniu korzystnym dla zdrowia wątroby:

1. Kurkumina

Kurkumina, aktywny związek zawarty w kurkumie, zyskała popularność dzięki swoim właściwościom przeciwzapalnym i przeciwutleniającym.

Badania nad MASLD pokazują, że kurkumina może:

• Pomagać w utrzymaniu równowagi enzymów wątrobowych (obniżenie poziomu ALT i AST)
• zmniejszać gromadzenie się tłuszczu w wątrobie
• hamować stres oksydacyjny poprzez wspieranie endogennej produkcji glutationu (19, 20)

Osoby pragnące doświadczyć korzyści płynących ze stosowania kurkuminy mogą rozważyć włączenie do swojej codziennej diety preparatów o wysokiej czystości.

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej na temat kurkuminy, zapoznaj się z naszym produktem Kurkumina – kapsułki – 300 mg w sklepie internetowym.

2. Ekstrakt z zielonej herbaty

Wyciąg z zielonej herbaty — a zwłaszcza zawarta w nim EGCG — oferuje kilka potencjalnych korzyści dla zdrowia wątroby.

Badania wskazują, że EGCG może:

• zmniejszać produkcję tłuszczu w wątrobie poprzez spowolnienie lipogenezy
• poprawiać wrażliwość na insulinę, wspomagając metabolizm glukozy
• zmniejszać stan zapalny i ograniczać uszkodzenia hepatocytów (21).

Uwaga: Wysokie dawki EGCG mogą podwyższać poziom enzymów wątrobowych u niektórych osób. Zawsze stosuj zalecane dawki i skonsultuj się z lekarzem.

Szukaj standaryzowanych ekstraktów zawierających około 40% EGCG, aby zapewnić spójność.

W naszym sklepie internetowym oferujemy ekstrakt z zielonej herbaty – kapsułki – 250 mg (40% EGCG).

3. Czerwony ryż drożdżowy

Czerwony ryż drożdżowy naturalnie zawiera monakolinę K, która działa podobnie do statyn i może pomóc zmniejszyć obciążenie lipidowe wątroby.

Potencjalne korzyści:

• Obniża poziom cholesterolu LDL — zmniejszając obciążenie wątroby związane z przetwarzaniem lipidów
• Wspomaga zdrowie układu sercowo-naczyniowego, zwłaszcza u osób z MASLD
• Pomaga regulować poziom trójglicerydów, zmniejszając stres metaboliczny (22).

Uwaga: Ponieważ monakolina K działa podobnie jak statyny, osoby z podwyższonym poziomem enzymów wątrobowych powinny stosować ją ostrożnie i pod nadzorem lekarza.

Szukaj produktów zawierających około 3% monakoliny K, aby zapewnić zrównoważone dawkowanie.

Dowiedz się więcej: Czerwony ryż drożdżowy 350 mg (3% monakoliny K)

4. L-glutation

Glutation jest jednym z najsilniejszych naturalnych przeciwutleniaczy w organizmie (i wątrobie).

Odgrywa kluczową rolę w detoksykacji fazy I i II oraz chroni komórki na poziomie molekularnym.

Potencjalne korzyści:

• Pomaga w eliminacji toksyn (metale ciężkie, metabolity leków, alkohol)
• Zapobiega uszkodzeniom komórek poprzez zmniejszenie stresu oksydacyjnego
• Wspomaga procesy detoksykacyjne, zwłaszcza podczas wysokiego obciążenia metabolicznego (23).

W naszym sklepie internetowym oferujemy obecnie: L-glutation 500 mg

5. Kwasy tłuszczowe omega-3

Kwasy omega-3 EPA i DHA należą do najlepiej zbadanych suplementów stosowanych w leczeniu niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby.

Mogą one:

• Zmniejszać ilość tłuszczu w wątrobie
• Obniżać poziom markerów stanu zapalnego
• Poprawiać wrażliwość na insulinę (24).

6. Ostropest plamisty (sylimaryna)

Tradycyjny ziołowy środek wspomagający pracę wątroby.

Sylimaryna jest szeroko badana pod kątem jej działania przeciwutleniającego i cytoprotekcyjnego.

Korzyści obejmują:

• Stabilizację błon komórkowych
• Zmniejszenie uszkodzeń wywołanych przez toksyny
• Łagodną poprawę podwyższonego poziomu enzymów wątrobowych (25).

Podsumowanie: „Chroń swoją wątrobę, zyskaj lata życia”.

Każdy mały krok, który podejmujesz dzisiaj — ograniczenie spożycia słodkich napojów, 30 minut spaceru, wybór suplementu korzystnego dla wątroby — wysyła do twojego organizmu następujący komunikat:

„Twoje zdrowie jest dla mnie ważne”.

A kiedy wysyłasz ten komunikat wystarczająco często,

twoja wątroba odpowiada dłuższym, silniejszym i bardziej energicznym życiem.

Źródła

1. Consortium AB, Jiang M, Zheng Z, Wang X, Chen Y, Qu J, et al. A biomarker framework for liver aging: the aging biomarker consortium consensus statement. Life Med. 2024;3(1):1-18. doi:10.1093/lifemedi/lnae004

2. Pang Y, Han Y, Yu C, Kartsonaki C, Guo Y, Chen Y, et al. The role of lifestyle factors on comorbidity of chronic liver disease and cardiometabolic disease in Chinese population: a prospective cohort study. Lancet Reg Health West Pac. 2022;28:1-9. doi:10.1016/j.lanwpc.2022.100564 

3. Kalra A, Yetiskul E, Wehrle CJ, Tuma F. Physiology, liver. In: StatPearls. Treasure Island, FL: StatPearls Publishing; 2023.

4. Bennink RJ, Tulchinsky M, De Graaf W, Kadry Z, Van Gulik TM, eds. Liver function testing with nuclear medicine techniques is coming of age. Semin Nucl Med. 2012;42(2):124-137. doi:10.1053/j.semnuclmed.2011.10.003

5. Corless JK, Middleton HM. Normal liver function: a basis for understanding hepatic disease. Arch Intern Med. 1983;143(12):2291-2294. doi:10.1001/archinte.1983.00350120085018

6. Silva ML, Prado R. Systematic mapping of worldwide research on metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (MASLD) and metabolic dysfunction-associated steatohepatitis (MASH). Dig Dis Sci. 2025:1-6. doi:10.1007/s10620-025-09498-7

7. Teng ML, Ng CH, Huang DQ, Chan KE, Tan DJ, Lim WH, et al. Global incidence and prevalence of nonalcoholic fatty liver disease. Clin Mol Hepatol. 2022;29(Suppl):S32. doi:10.3350/cmh.2022.0365

8. Alexander M, Loomis AK, Fairburn-Beech J, van der Lei J, Duarte-Salles T, Prieto-Alhambra D, et al. Real-world data reveal a diagnostic gap in non-alcoholic fatty liver disease. BMC Med. 2018;16(1):130. doi:10.1186/s12916-018-1103-x

9. McGill MR. The past and present of serum aminotransferases and the future of liver injury biomarkers. EXCLI J. 2016;15:817-828. doi:10.17179/excli2016-800

10. Wilder J, Patel K. The clinical utility of FibroScan® as a noninvasive diagnostic test for liver disease. Med Devices (Auckl). 2014;7:107-114. doi:10.2147/MDER.S46943

11. Venkatesh SK, Yin M, Ehman RL. Magnetic resonance elastography of liver: technique, analysis, and clinical applications. J Magn Reson Imaging. 2013;37(3):544-555. doi:10.1002/jmri.23731

12. Scoditti E, Sabatini S, Carli F, Gastaldelli A. Hepatic glucose metabolism in the steatotic liver. Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2024;21(5):319-334. doi:10.1038/s41575-023-00888-8

13.  Marti-Aguado D, Calleja JL, Vilar-Gomez E, Iruzubieta P, Rodríguez-Duque JC, Del Barrio M, et al. Low-to-moderate alcohol consumption is associated with increased fibrosis in individuals with metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease. J Hepatol. 2024;81(6):930-940. doi:10.1016/j.jhep.2024.06.036

14. Alwahsh SM, Gebhardt R. Dietary fructose as a risk factor for non-alcoholic fatty liver disease (NAFLD). Arch Toxicol. 2017;91(4):1545-1563. doi:10.1007/s00204-016-1892-7

15.  Clark JM. Weight loss as a treatment for nonalcoholic fatty liver disease. J Clin Gastroenterol. 2006;40(Suppl 1):S39-S43. doi:10.1097/01.mcg.0000168641.31321.fa

16. Mucinski JM, Salvador AF, Moore MP, Fordham TM, Anderson JM, Shryack G, et al. Histological improvements following energy restriction and exercise: the role of insulin resistance in resolution of MASH. J Hepatol. 2024;81(5):781-793. doi:10.1016/j.jhep.2024.06.017

17. Møller S, Bernardi M. Interactions of the heart and the liver. Eur Heart J. 2013;34(36):2804-2811. doi:10.1093/eurheartj/eht246

18. Jamalinia M, Zare F, Lonardo A. Liver fibrosis and risk of incident dementia in the general population: systematic review with meta-analysis. Health Sci Rep. 2025;8(11):e71530. doi:10.1002/hsr2.71530

19. Lukkunaprsit T, Tansawet A, Boonmanunt S, Sobhonslidsuk A, McKay GJ, Attia J, et al. An updated meta-analysis of effects of curcumin on metabolic dysfunction-associated fatty liver disease based on available evidence from Iran and Thailand. Sci Rep. 2023;13(1):5824. doi:10.1038/s41598-023-33023-3

20. Ebrahimzadeh A, Ebrahimzadeh A, Fooladshekan S, Mohseni S, Mohtashamian A, Babajafari S, et al. Therapeutic effects of curcumin supplementation on liver enzymes of nonalcoholic fatty liver disease patients: a systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials. Food Sci Nutr. 2025;13(1):e4144. doi:10.1002/fsn3.4144

21. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. LiverTox: Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury. Bethesda, MD: National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases; 2012.

22. Zou J, Yan C, Wan J-B. Red yeast rice ameliorates non-alcoholic fatty liver disease through inhibiting lipid synthesis and NF-κB/NLRP3 inflammasome-mediated hepatic inflammation in mice. Chin Med. 2022;17(1):17. doi:10.1186/s13020-022-00573-z

23.  Santacroce G, Gentile A, Soriano S, Novelli A, Lenti MV, Di Sabatino A. Glutathione: pharmacological aspects and implications for clinical use in non-alcoholic fatty liver disease. Front Med (Lausanne). 2023;10:1124275. doi:10.3389/fmed.2023.1124275

24. Masterton GS, Plevris JN, Hayes PC. Omega-3 fatty acids–a promising novel therapy for non-alcoholic fatty liver disease. Aliment Pharmacol Ther. 2010;31(7):679-692. doi:10.1111/j.1365-2036.2009.04230.x

25. Cacciapuoti F, Scognamiglio A, Palumbo R, Forte R, Cacciapuoti F. Silymarin in non alcoholic fatty liver disease. World J Hepatol. 2013;5(3):109-113. doi:10.4254/wjh.v5.i3.109