Wyobraźmy sobie 2 sąsiadów z tej samej ulicy, obaj mają 82 lata. Jeden jeździ rowerem na targ, zabiera wnuki do parku i spotyka się ze znajomymi na kawie i partii szachów. Drugi przyjmuje tabletki na kilka chorób przewlekłych i potrzebuje pomocy przy zakupach i codziennych obowiązkach.
Można by przysiąc, że nie są w tym samym wieku. Badacze mają na lata przeżyte w dobrym zdrowiu osobne słowo: "healthspan", czyli okres życia w zdrowiu. To właśnie o to nam zwykle chodzi, gdy mówimy, że chcemy żyć dłużej.
Czym więc różni się okres życia w zdrowiu od długości życia i jak duża jest ta różnica w przypadku większości z nas?
Jaka jest różnica między okresem życia w zdrowiu a długością życia?
Długość życia to czas, jaki żyjesz. Okres życia w zdrowiu to liczba tych lat, które spędzasz w dobrym zdrowiu, zanim długotrwała choroba lub niepełnosprawność zaczną cię ograniczać (1).
Zdrowe lata trudniej policzyć, a 2 osoby z tą samą chorobą mogą czuć się zupełnie inaczej (1). Dla całych krajów Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) stosuje pokrewny wskaźnik, czyli oczekiwaną długość życia w zdrowiu: liczbę lat, jakie ludzie mogą spodziewać się przeżyć w pełnym zdrowiu, po uwzględnieniu chorób i niepełnosprawności (2).
Jak duża jest różnica między okresem życia w zdrowiu a długością życia?
W 2023 roku ludzie na świecie mogli spodziewać się średnio 73,3 roku życia, z czego 62,8 w pełnym zdrowiu, co daje różnicę około 10,5 roku (2).
Nie oznacza to dekady choroby na końcu życia. Te około 10 lat to suma rozłożona na całe życie, w której poważniejsze problemy liczą się bardziej. Mogą to być na przykład kilka lat leczenia cukrzycy, okres bolesnych stawów i jakiś czas, gdy potrzebna jest pomoc w domu.
Ta różnica rośnie. W latach 2000-2019 ludzie zyskali średnio 6,5 roku życia, ale tylko 5,4 roku w zdrowiu, więc różnica powiększyła się z 8,5 do 9,6 roku (3). Zdaniem badaczy z Mayo Clinic, autorów tych danych, jedną z prawdopodobnych przyczyn jest to, że mniej osób umiera wcześnie z powodu nagłej choroby, więc więcej z nich żyje na tyle długo, by zachorować na schorzenia przewlekłe (3). WHO zmieniła od tego czasu sposób obliczania tych wskaźników, dlatego danych z 2019 i 2023 roku nie można porównywać bezpośrednio.
Kobiety zwykle żyją dłużej niż mężczyźni, ale ich różnica była też o 2,4 roku większa. Niemcy miały największą różnicę między mężczyznami a kobietami spośród wszystkich krajów, wynoszącą 3,6 roku, a Stany Zjednoczone największą różnicę ogółem, wynoszącą 12,4 roku (3).
Czy można dodać zdrowe lata, a nie chore?
W 1980 roku stanfordzki lekarz James Fries zasugerował, że jeśli ludzie zdołają opóźnić pierwszą poważną chorobę, czas spędzony w chorobie skurczy się do krótkiego okresu na samym końcu życia (4). Nazwał to kompresją chorobowości, co oznacza ściśnięcie choroby w mniejszej liczbie lat.
Zespół Friesa później to sprawdził, obserwując 1741 byłych studentów University of Pennsylvania od ich czterdziestki do połowy siedemdziesiątki. Osoby o najzdrowszych nawykach, ocenianych na podstawie palenia, masy ciała i aktywności fizycznej, stawały się niepełnosprawne ponad 5 lat później niż osoby o najmniej zdrowych nawykach. W ostatnich latach życia miały też mniej więcej o połowę mniejsze trudności z codziennymi czynnościami (5).
Badacze z Harvardu zaobserwowali ten sam wzorzec u ponad 111 000 pielęgniarek i innych pracowników ochrony zdrowia. 50-letnia kobieta z 4 lub 5 zdrowymi nawykami mogła spodziewać się około 34 dodatkowych lat bez raka, choroby serca, udaru i cukrzycy typu 2. Kobieta bez żadnego z tych nawyków mogła spodziewać się około 24 lat. U mężczyzn wartości te wynosiły 31 i 23,5 roku (6). Do tych nawyków należały niepalenie, regularna aktywność fizyczna i dobra dieta. Przeczytaj więcej o zdrowych nawykach, które wspierają dłuższe i zdrowsze życie.
Osoby ze zdrowymi nawykami często mają też inne atuty, takie jak więcej pieniędzy, mniej stresu czy lepszy dostęp do lekarzy, więc same nawyki mogą nie wyjaśniać całej różnicy.
Czy można zmierzyć własny okres życia w zdrowiu?
Nie bezpośrednio, ponieważ nie istnieje jeden test, który by to pokazywał (1). Regularne badania kontrolne ciśnienia krwi, cholesterolu i cukru we krwi pokazują, jak z czasem zmienia się twoje ryzyko chorób. Twoja siła, kondycja oraz to, jak łatwo wchodzisz po schodach lub wstajesz z podłogi, pokazują, jak sprawnie działa twoje ciało. Żadne z tych badań nie jest wynikiem okresu życia w zdrowiu, ale razem pokazują, w którą stronę zmierzają sprawy.
Podsumowanie
Ludzie żyją dłużej, ale około 10 lat swojego życia spędzają w zdrowiu mniejszym niż pełne. Medycyna dodała lata szybciej, niż dodała lata zdrowe. A jednak te zdrowe lata nie są dane raz na zawsze: osoby, które miały zdrowe nawyki w wieku 40 i 50 lat, przez kilka lat dłużej pozostawały wolne od niepełnosprawności i chorób przewlekłych.
Ten artykuł ma charakter ogólnoinformacyjny i nie stanowi porady medycznej. Jeśli masz schorzenie lub przyjmujesz leki, porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą przed zmianą diety lub planu ćwiczeń.
Czytaj więcej
Piśmiennictwo
- Kaeberlein M. How healthy is the healthspan concept? GeroScience. 2018;40(4):361-364. https://doi.org/10.1007/s11357-018-0036-9
- World Health Organization. Global Health Estimates 2000-2023: life expectancy and healthy life expectancy. Released 2 October 2026. https://www.who.int/data/global-health-estimates
- Garmany A, Terzic A. Global healthspan-lifespan gaps among 183 World Health Organization member states. JAMA Network Open. 2024;7(12):e2450241. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2024.50241
- Fries JF. Aging, natural death, and the compression of morbidity. New England Journal of Medicine. 1980;303(3):130-135. https://doi.org/10.1056/NEJM198007173030304
- Vita AJ, Terry RB, Hubert HB, Fries JF. Aging, health risks, and cumulative disability. New England Journal of Medicine. 1998;338(15):1035-1041. https://doi.org/10.1056/NEJM199804093381506
- Li Y, Schoufour J, Wang DD, Dhana K, Pan A, Liu X, et al. Healthy lifestyle and life expectancy free of cancer, cardiovascular disease, and type 2 diabetes: prospective cohort study. BMJ. 2020;368:l6669. https://doi.org/10.1136/bmj.l6669
