Δύο γείτονες στον ίδιο δρόμο, και οι δύο 82 ετών. Ο ένας πηγαίνει με ποδήλατο στην αγορά, πηγαίνει τα εγγόνια του στο πάρκο και συναντά φίλους για καφέ και μια παρτίδα σκάκι. Ο άλλος παίρνει χάπια για αρκετά χρόνια νοσήματα και χρειάζεται βοήθεια με τα ψώνια και τις καθημερινές δουλειές.
Θα έλεγες ότι δεν είναι συνομήλικοι. Οι ερευνητές έχουν έναν όρο για τα χρόνια που ζούμε με καλή υγεία: τη «διάρκεια υγιούς ζωής» (healthspan). Αυτό εννοούν οι περισσότεροι από εμάς όταν λέμε ότι θέλουμε να ζήσουμε περισσότερο.
Πώς διαφέρει λοιπόν η διάρκεια υγιούς ζωής από τη διάρκεια ζωής και πόσο απέχουν οι δύο για τους περισσότερους από εμάς;
Ποια είναι η διαφορά μεταξύ διάρκειας υγιούς ζωής και διάρκειας ζωής;
Η διάρκεια ζωής είναι το πόσο ζεις. Η διάρκεια υγιούς ζωής είναι πόσα από αυτά τα χρόνια περνάς με καλή υγεία, προτού μια μακροχρόνια ασθένεια ή αναπηρία αρχίσει να σε περιορίζει (1).
Τα υγιή χρόνια είναι πιο δύσκολο να μετρηθούν, και 2 άνθρωποι με την ίδια πάθηση μπορεί να νιώθουν πολύ διαφορετικά (1). Για ολόκληρες χώρες, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) χρησιμοποιεί ένα συναφές μέγεθος, το προσδόκιμο υγιούς ζωής: πόσα χρόνια μπορούν να περιμένουν οι άνθρωποι να ζήσουν με πλήρη υγεία, αφού ληφθούν υπόψη η ασθένεια και η αναπηρία (2).
Πόσο μεγάλο είναι το χάσμα μεταξύ διάρκειας υγιούς ζωής και διάρκειας ζωής;
Το 2023, οι άνθρωποι παγκοσμίως μπορούσαν να περιμένουν να ζήσουν κατά μέσο όρο 73,3 χρόνια, εκ των οποίων τα 62,8 με πλήρη υγεία, δηλαδή διαφορά περίπου 10,5 ετών (2).
Αυτό δεν σημαίνει μια δεκαετία ασθένειας στο τέλος της ζωής. Αυτά τα περίπου 10 χρόνια είναι ένα συνολικό άθροισμα σε ολόκληρη τη ζωή, με τα πιο σοβαρά προβλήματα να μετράνε περισσότερο. Μπορεί να είναι λίγα χρόνια διαχείρισης του διαβήτη, μια περίοδος με επώδυνες αρθρώσεις και κάποιος χρόνος με ανάγκη για βοήθεια στο σπίτι.
Το χάσμα μεγαλώνει. Από το 2000 έως το 2019, οι άνθρωποι κέρδισαν κατά μέσο όρο 6,5 χρόνια ζωής αλλά μόνο 5,4 υγιή χρόνια, με αποτέλεσμα το χάσμα να αυξηθεί από 8,5 σε 9,6 χρόνια (3). Ένας πιθανός λόγος, σύμφωνα με τους ερευνητές της Mayo Clinic που βρίσκονται πίσω από αυτά τα στοιχεία, είναι ότι λιγότεροι άνθρωποι πεθαίνουν πρόωρα από αιφνίδια ασθένεια, οπότε περισσότεροι ζουν αρκετά ώστε να αναπτύξουν μακροχρόνιες παθήσεις (3). Ο ΠΟΥ έχει έκτοτε αλλάξει τον τρόπο υπολογισμού αυτών των μεγεθών, επομένως οι αριθμοί του 2019 και του 2023 δεν μπορούν να συγκριθούν άμεσα.
Οι γυναίκες τείνουν να ζουν περισσότερο από τους άνδρες, αλλά και το δικό τους χάσμα ήταν κατά 2,4 χρόνια μεγαλύτερο. Η Γερμανία είχε τη μεγαλύτερη διαφορά μεταξύ ανδρών και γυναικών από όλες τις χώρες, 3,6 χρόνια, και οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν το μεγαλύτερο συνολικό χάσμα, 12,4 χρόνια (3).
Μπορείς να προσθέσεις υγιή χρόνια αντί για άρρωστα;
Το 1980, ο γιατρός του Stanford James Fries πρότεινε ότι, αν οι άνθρωποι μπορούσαν να καθυστερήσουν την πρώτη σοβαρή ασθένειά τους, ο χρόνος που περνούν άρρωστοι θα συρρικνωνόταν σε ένα σύντομο διάστημα στο τέλος της ζωής (4). Ονόμασε αυτό το φαινόμενο συμπίεση της νοσηρότητας, που σημαίνει ότι η ασθένεια περιορίζεται σε λιγότερα χρόνια.
Η ομάδα του Fries δοκίμασε αργότερα αυτή την ιδέα, παρακολουθώντας 1.741 πρώην φοιτητές του Πανεπιστημίου της Πενσυλβάνιας από τα 40 τους έως τα μέσα των 70 τους. Όσοι είχαν τις πιο υγιεινές συνήθειες, με βάση το κάπνισμα, το σωματικό βάρος και την άσκηση, απέκτησαν αναπηρία περισσότερα από 5 χρόνια αργότερα από όσους είχαν τις λιγότερο υγιεινές συνήθειες. Στα τελευταία τους χρόνια, είχαν επίσης περίπου τη μισή δυσκολία στις καθημερινές δραστηριότητες (5).
Ερευνητές του Harvard παρατήρησαν το ίδιο μοτίβο σε περισσότερες από 111.000 νοσηλεύτριες και άλλους επαγγελματίες υγείας. Μια γυναίκα 50 ετών με 4 ή 5 υγιεινές συνήθειες μπορούσε να περιμένει περίπου 34 ακόμη χρόνια χωρίς καρκίνο, καρδιοπάθεια, εγκεφαλικό και διαβήτη τύπου 2. Μια γυναίκα χωρίς καμία από αυτές τις συνήθειες μπορούσε να περιμένει περίπου 24. Για τους άνδρες, τα μεγέθη ήταν 31 και 23,5 χρόνια (6). Οι συνήθειες περιλάμβαναν την αποφυγή του καπνίσματος, την τακτική άσκηση και την καλή διατροφή. Διαβάστε περισσότερα για τις υγιεινές συνήθειες που στηρίζουν μια μακρύτερη και υγιέστερη ζωή.
Οι άνθρωποι με υγιεινές συνήθειες έχουν συχνά και άλλα πλεονεκτήματα, όπως περισσότερα χρήματα, λιγότερο άγχος ή καλύτερη πρόσβαση σε γιατρούς, επομένως οι συνήθειες μπορεί να μην εξηγούν ολόκληρη τη διαφορά.
Μπορείς να μετρήσεις τη δική σου διάρκεια υγιούς ζωής;
Όχι άμεσα, καθώς δεν υπάρχει ένα μεμονωμένο τεστ γι' αυτήν (1). Οι τακτικές εξετάσεις για την αρτηριακή πίεση, τη χοληστερόλη και τη γλυκόζη του αίματος δείχνουν πώς αλλάζει με τον χρόνο ο κίνδυνος νόσου. Η δύναμη, η φυσική σου κατάσταση και το πόσο εύκολα ανεβαίνεις σκάλες ή σηκώνεσαι από το πάτωμα δείχνουν πόσο καλά λειτουργεί το σώμα σου. Κανένα από αυτά δεν είναι βαθμολογία διάρκειας υγιούς ζωής, αλλά μαζί δείχνουν προς τα πού οδεύουν τα πράγματα.
Το συμπέρασμα
Οι άνθρωποι ζουν περισσότερο, αλλά περίπου 10 από τα χρόνια τους τα ζουν χωρίς πλήρη υγεία. Η ιατρική έχει προσθέσει χρόνια ταχύτερα απ' ό,τι έχει προσθέσει υγιή χρόνια. Ωστόσο, αυτά τα υγιή χρόνια δεν είναι δεδομένα: όσοι είχαν υγιεινές συνήθειες στα 40 και στα 50 τους παρέμειναν χωρίς αναπηρία και χρόνια νόσο για αρκετά χρόνια περισσότερο.
Αυτό το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί ιατρική συμβουλή. Αν έχεις κάποια πάθηση ή παίρνεις φάρμακα, μίλησε με τον γιατρό ή τον φαρμακοποιό σου πριν αλλάξεις τη διατροφή ή το πρόγραμμα άσκησής σου.
Διαβάστε περισσότερα
Βιβλιογραφικές πηγές
- Kaeberlein M. How healthy is the healthspan concept? GeroScience. 2018;40(4):361-364. https://doi.org/10.1007/s11357-018-0036-9
- World Health Organization. Global Health Estimates 2000-2023: life expectancy and healthy life expectancy. Released 2 October 2026. https://www.who.int/data/global-health-estimates
- Garmany A, Terzic A. Global healthspan-lifespan gaps among 183 World Health Organization member states. JAMA Network Open. 2024;7(12):e2450241. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2024.50241
- Fries JF. Aging, natural death, and the compression of morbidity. New England Journal of Medicine. 1980;303(3):130-135. https://doi.org/10.1056/NEJM198007173030304
- Vita AJ, Terry RB, Hubert HB, Fries JF. Aging, health risks, and cumulative disability. New England Journal of Medicine. 1998;338(15):1035-1041. https://doi.org/10.1056/NEJM199804093381506
- Li Y, Schoufour J, Wang DD, Dhana K, Pan A, Liu X, et al. Healthy lifestyle and life expectancy free of cancer, cardiovascular disease, and type 2 diabetes: prospective cohort study. BMJ. 2020;368:l6669. https://doi.org/10.1136/bmj.l6669
