Συμπληρώματα με αντιγηραντικές ιδιότητες - Αποτελέσματα, ισχυρισμοί, πιθανοί κίνδυνοι, προτεινόμενη δοσολογία

Πίνακας 1. Επισκόπηση συμπληρωμάτων που υποστηρίζεται ότι προάγουν τη μακροζωία

Συνένζυμο Q10

Το συνένζυμο Q10 (CoQ10) είναι ένα φυσικό λιπόφιλο μόριο, απαραίτητο για πολλές ενζυμικές αντιδράσεις στους ζωντανούς οργανισμούς. Στους ανθρώπους και σε άλλα θηλαστικά εντοπίζεται κυρίως στα μιτοχόνδρια, όπου ο βασικός του ρόλος είναι η μεταφορά ηλεκτρονίων μέσω της αλυσίδας μεταφοράς ηλεκτρονίων, η οποία παράγει ενέργεια (1).

Εξατομικευμένος οδηγός Φτιάξε το πλάνο συμπληρωμάτων σου Μάθε ποια συμπληρώματα σου ταιριάζουν →

Χημικά, το CoQ10 αποτελείται από δύο μέρη: έναν δακτύλιο βενζοκινόνης και μια μακρύτερη λιπιδική αλυσίδα πολυϊσοπρενοειδούς. Το CoQ10 δρα ως αντιοξειδωτικό, μειώνοντας τα δραστικά είδη οξυγόνου που μπορούν να προκαλέσουν βλάβες στα μιτοχόνδρια και στο υπόλοιπο κύτταρο. Όσο μικρότερη είναι η οξειδωτική βλάβη στο κύτταρο, τόσο μικρότερη είναι η πιθανότητα εμφάνισης νόσου. Επομένως, η βασική ιδέα πίσω από τη σχέση του CoQ10 με τη μακροζωία είναι έμμεση: η μικρότερη συνολική κυτταρική βλάβη μπορεί να παρατείνει τη ζωή. Η βλάβη που αποτελεί το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι η βλάβη του DNA, την οποία το CoQ10 προλαμβάνει αποτελεσματικά, παρόλο που ο μηχανισμός με τον οποίο το επιτυγχάνει παραμένει ασαφής (2).

Μέχρι σήμερα, το CoQ10 έχει δοκιμαστεί πολλές φορές ως συμπλήρωμα για την πρόληψη βλαβών και την αντιγήρανση. Μελέτες σε οργανισμούς-μοντέλα, όπως ζύμες, σκώληκες και τρωκτικά, έδειξαν ότι η συμπλήρωση με CoQ10 αύξησε την αντοχή στην οξειδωτική βλάβη και παρέτεινε τη διάρκεια ζωής. Αρκετές μελέτες σε ποντίκια έδειξαν επίσης ότι τα επίπεδα CoQ10 μειώνονται με τη γήρανση και ότι η συμπλήρωση με CoQ10 μπορούσε να αυξήσει τα επίπεδά του στο πλάσμα, στο ήπαρ, στην καρδιά, στους νεφρούς και στους σκελετικούς μύες (1). Επιπλέον, στα τρωκτικά, η συμπλήρωση με CoQ10 (έως 12 mg/kg σωματικού βάρους) δεν οδήγησε σε μακροχρόνια συσσώρευση στους εν λόγω ιστούς ούτε επηρέασε τη φυσιολογική βιολογική παραγωγή CoQ10. Οι ασθενείς ανέχτηκαν δόσεις έως 3000 mg/ημέρα, παρόλο που η συνιστώμενη δόση είναι έως 1200 mg (3). Ορισμένες μελέτες ανέφεραν ήπια ναυτία και γαστρεντερικές ενοχλήσεις μετά τη λήψη του συμπληρώματος.

Αρκετές μελέτες σχετικά με την επίδραση της συμπλήρωσης με CoQ10 σε δοκιμές σε ανθρώπους διαπίστωσαν τα εξής:

• Τα 1200 mg CoQ10 ημερησίως μείωσαν τους δείκτες οξειδωτικής βλάβης σε 65 ασθενείς που υποβάλλονταν σε αιμοκάθαρση (4),
• Το CoQ10 μπορεί να αυξήσει και να βελτιώσει τον αριθμό και την κινητικότητα των σπερματοζωαρίων και να βελτιώσει την ανδρική γονιμότητα, η οποία επίσης μειώνεται με τη γήρανση (5),
• Το CoQ10 μπορεί να βελτιώσει τους δείκτες διαβήτη και παχυσαρκίας (6, 7),
• Η συνδυασμένη συμπλήρωση με CoQ10 και σελήνιο μπορεί να βελτιώσει το προσδόκιμο υγιούς ζωής και να μειώσει την καρδιαγγειακή θνησιμότητα στους ηλικιωμένους (8).

Μέχρι σήμερα, οι μελέτες σε ανθρώπους δείχνουν ότι η συμπλήρωση με CoQ10 μπορεί να βελτιώσει τη μακροζωία, βελτιώνοντας τη συνολική υγεία ασθενών που πάσχουν από διαβήτη, παχυσαρκία και καρδιαγγειακές παθήσεις. Ενδέχεται επίσης να βελτιωθεί η γονιμότητα, γεγονός που παρατείνει τη ζωή σε διαδοχικές γενιές.

Άλφα-λιποϊκό οξύ / R-λιποϊκό οξύ

Το άλφα- ή R-λιποϊκό οξύ είναι ένας μεταβολίτης που παράγεται φυσικά από τα μιτοχόνδρια των κυττάρων μας, αλλά σε μικρές μόνο ποσότητες. Φυσιολογικά, είναι διαλυτό τόσο σε λιπιδικά όσο και σε υδατικά περιβάλλοντα και λειτουργεί ως αντιοξειδωτικό. Δεσμεύοντας και εξουδετερώνοντας τα δραστικά είδη οξυγόνου, το R-λιποϊκό οξύ προστατεύει τον οργανισμό από τις επιβλαβείς δράσεις τους, όπως η πρόκληση βλάβης στο DNA ή η αποσταθεροποίηση μορίων σηματοδότησης. Το άλφα-λιποϊκό οξύ αναγεννά επίσης τις βιταμίνες C και E, οι οποίες είναι επίσης σημαντικά αντιοξειδωτικά (9).

Το R-λιποϊκό οξύ έχει γίνει πρόσφατα πολύ δημοφιλές ως συμπλήρωμα διατροφής που μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση της υγείας και στην παράταση της διάρκειας ζωής. Έρευνες σε ασθενείς δείχνουν ότι το R-λιποϊκό οξύ έχει καλές προοπτικές στους εξής τομείς:

• Διαβήτης – το άλφα-λιποϊκό οξύ μπορεί να συμβάλει στην ανακούφιση τυπικών συμπτωμάτων και επιπλοκών του διαβήτη, όπως η εξασθενημένη όραση. Η συμπλήρωση με 300 mg άλφα-λιποϊκού οξέος βοήθησε έπειτα από 3 μήνες χορήγησης (10),
• Νόσος Αλτσχάιμερ – η λήψη 600 mg άλφα-λιποϊκού οξέος για ένα έτος επιβράδυνε την εξέλιξη της νόσου Αλτσχάιμερ σε 48 ασθενείς (11),
• Απώλεια βάρους – δοκιμές σε ανθρώπους έδειξαν ότι το άλφα-λιποϊκό οξύ μπορεί να βελτιώσει ελαφρώς την απώλεια βάρους (απώλεια 1,6 kg μετά από συμπλήρωση με 1200 mg για μερικές εβδομάδες) (12),
• Μεταβολικό σύνδρομο – αρκετές μελέτες σε ανθρώπους έδειξαν ότι η συμπλήρωση με R-λιποϊκό οξύ μπορεί να μειώσει τα επίπεδα γλυκόζης νηστείας, τριγλυκεριδίων και αντίστασης στην ινσουλίνη (13, 14),
• Περιποίηση του δέρματος – η εφαρμογή κρεμών που περιέχουν άλφα-λιποϊκό οξύ παρείχε προστασία από την υπεριώδη ακτινοβολία και μείωσε την εμφάνιση γηρασμένου δέρματος σε δοκιμές σε ανθρώπους (15).

Γενικά, η μέγιστη δόση R-λιποϊκού οξέος που μπορεί να ανεχτεί καλά ο ανθρώπινος οργανισμός είναι 2400 mg (14), ενώ οι μέσες ημερήσιες δόσεις συμπλήρωσης κυμαίνονταν μεταξύ 300 και 600 mg. Σε ορισμένες περιπτώσεις, άτομα που έλαβαν R-λιποϊκό οξύ ένιωσαν ήπια ναυτία ή εμφάνισαν εξάνθημα. Οι μελέτες δεν έδειξαν ότι οι υψηλότερες ποσότητες R-λιποϊκού οξέος είχαν περισσότερες θετικές επιδράσεις. Η κατάλληλη δόση για συγκεκριμένο σκοπό πρέπει να καθορίζεται από επαγγελματία υγείας.

Τριμεθυλογλυκίνη (Βεταΐνη)

Η βεταΐνη ή τριμεθυλογλυκίνη (TMG) είναι μια φυσική ένωση που παράγεται από τον οργανισμό μας. Απαντάται επίσης σε φυτά (όπως τα παντζάρια), στα ζώα και στους μικροοργανισμούς. Χημικά, έχει ως βάση τη γλυκίνη, στην οποία είναι συνδεδεμένες τρεις μεθυλομάδες. Η TMG είναι ένας σημαντικός μεταβολίτης στα κύτταρά μας, ο οποίος συμμετέχει στη μεθυλίωση του DNA, προσφέροντας τις μεθυλομάδες του και μετατρέποντας την ομοκυστεΐνη σε μεθειονίνη (16).

Ως συμπλήρωμα, η TMG έχει δείξει θετικά αποτελέσματα στους εξής τομείς (μελέτες σε ανθρώπους):

• μειώνει τα επίπεδα ομοκυστεΐνης σε υγιή άτομα (17),
• η υψηλότερη πρόσληψη βεταΐνης σχετίζεται με χαμηλότερη αντίσταση στην ινσουλίνη (18).

Στις περισσότερες μελέτες σε ανθρώπους έχουν δοκιμαστεί έως 10 ή 15 γραμμάρια TMG ημερησίως και έχει διαπιστωθεί ότι είναι ασφαλής, με πιθανές ήπιες παρενέργειες. Οι υψηλότερες δόσεις TMG (10 g ημερησίως) μπορεί να προκαλέσουν γαστρεντερικές παρενέργειες, όπως:

• ναυτία,
• έμετο,
• διάρροια,
• κράμπες.

Σε σπάνιες περιπτώσεις, η λήψη υψηλότερων δόσεων TMG μπορεί να προκαλέσει συσσώρευση υγρού γύρω από τον εγκέφαλο, οδηγώντας σε εγκεφαλικό οίδημα (19).

Άτομα που λαμβάνουν NMN ως συμπλήρωμα παίρνουν μερικές φορές και TMG, επειδή η αυξημένη παραγωγή NAD+ από το NMN μπορεί να εξαντλήσει τις μεθυλομάδες στα κύτταρα. Επομένως, η πρόσθετη λήψη TMG μπορεί να αναπληρώσει αυτές τις μεθυλομάδες.

Σπερμιδίνη

Η σπερμιδίνη είναι ένα σχετικά νέο συμπλήρωμα που γρήγορα έγινε γνωστό για την υποτιθέμενη ικανότητά του να παρατείνει τη διάρκεια ζωής των ανθρώπων. Είναι μια πολυαμίνη που παράγεται φυσικά και υπάρχει σε όλους τους ζωντανούς οργανισμούς, αλλά σε μικρές συγκεντρώσεις, οι οποίες μειώνονται ακόμη περισσότερο καθώς γερνάμε. Έρευνες έδειξαν ότι τα άτομα που ζουν πάνω από εκατό χρόνια έχουν συγκεντρώσεις σπερμιδίνης παρόμοιες με εκείνες υγιών νέων ανθρώπων.

Ο ρόλος της σπερμιδίνης στις φυσιολογικές διεργασίες του οργανισμού μας είναι σύνθετος. Συμμετέχει στη σταθεροποίηση του DNA και του RNA, στην κυτταρική ανάπτυξη και διαίρεση, καθώς και στη ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης. Μία από τις σημαντικότερες διεργασίες στις οποίες συμμετέχει είναι η αυτοφαγία, μια ελεγχόμενη διαδικασία κατά την οποία ο οργανισμός απομακρύνει παλιά και κατεστραμμένα κύτταρα ή τμήματα κυττάρων, ή τα επαναχρησιμοποιεί για άλλους σκοπούς, αφήνοντας λιγότερο περιθώριο για την ανάπτυξη νόσων ή την εκφύλιση (20). Αυτός θα μπορούσε ενδεχομένως να είναι ένας από τους τρόπους με τους οποίους η σπερμιδίνη επιβραδύνει τη γήρανση στους ανθρώπους, αν και αυτό δεν έχει ακόμη αποδειχθεί.

Μέχρι σήμερα, έρευνες σε ανθρώπους υποδεικνύουν ότι η σπερμιδίνη μπορεί να συμβάλει στη μακροζωία. Μία μελέτη με 829 συμμετέχοντες (ηλικίας 45–84 ετών), με παρακολούθηση 13 ετών, έδειξε ότι η διατροφή πλούσια σε σπερμιδίνη συνδέθηκε με μεγαλύτερη διάρκεια ζωής στους συμμετέχοντες. Ωστόσο, στη συγκεκριμένη μελέτη, η ακριβής συγκέντρωση σπερμιδίνης δεν μετρήθηκε εργαστηριακά (21).

Μια μελέτη σε 30 συμμετέχοντες ηλικίας 60 έως 80 ετών έδειξε ότι η ημερήσια πρόσληψη 1,2 mg σπερμιδίνης επί 3 μήνες δεν είχε ανεπιθύμητες ενέργειες, ήταν καλά ανεκτή και ήταν γενικά ασφαλής (22).

Απιγενίνη

Η απιγενίνη είναι μια ένωση της ομάδας των φλαβονών, η οποία απαντάται φυσικά σε φυτά όπως ο μαϊντανός, το χαμομήλι και το σέλινο. Είναι ένα από τα πιο γνωστά και ισχυρά αντιοξειδωτικά, το οποίο μπορούμε να προσλάβουμε μόνο σε μικρές ποσότητες μέσω της τροφής. Για τον λόγο αυτό, η απιγενίνη έγινε δημοφιλές συμπλήρωμα διατροφής με πολλές πιθανές χρήσεις για την υγεία. Δυστυχώς, η απιγενίνη είναι ελάχιστα διαλυτή στο νερό, οπότε πρέπει να χορηγείται μέσω νανοσωματιδίων, λιποσωμάτων ή μικκυλίων (23).

Κλινικές μελέτες σε ανθρώπους έδειξαν ότι η απιγενίνη:

• βελτιώνει τη γνωστική λειτουργία ασθενών με νόσο Αλτσχάιμερ μετά από χορήγηση δύο φορές την ημέρα επί ένα έτος (άγνωστη δοσολογία, διαθέσιμη μόνο περίληψη στα Αγγλικά) (24),
• βελτιώνει τη λειτουργικότητα κατά τη διάρκεια της ημέρας και την αϋπνία (συμπλήρωση με 270 mg δισκίων χαμομηλιού) (25),
• μειώνει τα συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης (500 mg εκχυλίσματος χαμομηλιού που περιέχει απιγενίνη, 3 φορές την ημέρα) (26),
• μειώνει την ανάγκη για αναλγητικά στην οστεοαρθρίτιδα του γόνατος (εφαρμογή ελαίου χαμομηλιού πλούσιου σε απιγενίνη στα γόνατα, 3 φορές την ημέρα επί 3 εβδομάδες) (27).

Άλλες μελέτες σε ζωικά μοντέλα, όπως ποντίκια και αρουραίους, έδειξαν ότι η απιγενίνη έχει σημαντικές προοπτικές ως προς την εφαρμογή της κατά του διαβήτη, της παχυσαρκίας και του καρκίνου. Αρκετές μελέτες σε ποντίκια έδειξαν επίσης ότι η χορήγηση απιγενίνης μπορεί να παρατείνει τη διάρκεια ζωής, αναστέλλοντας τη δραστηριότητα ενός ενζύμου που ονομάζεται CD38. Τα ποντίκια με χαμηλότερη έκφραση του CD38 έζησαν περισσότερο από τα υπόλοιπα και παρουσίασαν μεγαλύτερη αντοχή στις δίαιτες με υψηλή περιεκτικότητα σε λιπαρά (28).

Το CD38 χρησιμοποιεί το NAD+, ένα μόριο κρίσιμο για τη σωστή λειτουργία των κυττάρων και τη σύνθεση ενέργειας, τα αποθέματα του οποίου μειώνονται ολοένα και περισσότερο καθώς μεγαλώνουμε. Το CD38 χρησιμοποιεί επίσης περισσότερο NAD+ όσο μεγαλώνουμε. Επομένως, αναστέλλοντας τη λειτουργία του, η απιγενίνη θα μπορούσε να διασφαλίσει ότι θα παραμείνει αρκετό NAD+ στο κύτταρο για άλλες κρίσιμες διεργασίες, όπως η παροχή ενέργειας και η αποτροπή της μιτοχονδριακής δυσλειτουργίας. Ωστόσο, αυτή η επίδραση δεν έχει ακόμη δοκιμαστεί σε ανθρώπους.

Δεν υπάρχουν επίσης επαρκή δεδομένα για τη δοσολογία, ιδίως για την καθαρή απιγενίνη. Χορηγήθηκε κυρίως μέσω εκχυλίσματος χαμομηλιού, το οποίο είναι πλούσιο σε απιγενίνη. Το αποξηραμένο χαμομήλι περιέχει περίπου 3,5 mg απιγενίνης ανά γραμμάριο αποξηραμένων ανθέων χαμομηλιού (29). Στις μελέτες που αναφέρθηκαν παραπάνω, όλοι οι συμμετέχοντες ανέχτηκαν καλά την απιγενίνη/το εκχύλισμα χαμομηλιού/το έλαιο, χωρίς ανεπιθύμητες ενέργειες.

Βιβλιογραφικές αναφορές

1. Díaz-Casado ME, Quiles JL, Barriocanal-Casado E, González-García P, Battino M, López LC, Varela-López A. The Paradox of Coenzyme Q10 in Aging. Nutrients. 2019 Sep 14;11(9):2221. doi: 10.3390/nu11092221.
2. Tomasetti M, Alleva R, Borghi B, Collins AR. In vivo supplementation with coenzyme Q10 enhances the recovery of human lymphocytes from oxidative DNA damage. FASEB J. 2001 Jun;15(8):1425-7. doi: 10.1096/fj.00-0694fje.
3. Hidaka T, Fujii K, Funahashi I, Fukutomi N, Hosoe K. Safety assessment of coenzyme Q10 (CoQ10). Biofactors. 2008;32(1-4):199-208. doi: 10.1002/biof.5520320124.
4. Rivara MB, Yeung CK, Robinson-Cohen C, Phillips BR, Ruzinski J, Rock D, Linke L, Shen DD, Ikizler TA, Himmelfarb J. Effect of Coenzyme Q10 on Biomarkers of Oxidative Stress and Cardiac Function in Hemodialysis Patients: The CoQ10 Biomarker Trial. Am J Kidney Dis. 2017 Mar;69(3):389-399. doi: 10.1053/j.ajkd.2016.08.041.
5. Salas-Huetos A, Rosique-Esteban N, Becerra-Tomás N, Vizmanos B, Bulló M, Salas-Salvadó J. The Effect of Nutrients and Dietary Supplements on Sperm Quality Parameters: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Clinical Trials. Adv Nutr. 2018 Nov 1;9(6):833-848. doi: 10.1093/advances/nmy057.
6. Moradi M, Haghighatdoost F, Feizi A, Larijani B, Azadbakht L. Effect of Coenzyme Q10 Supplementation on Diabetes Biomarkers: a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Clinical Trials. Arch Iran Med. 2016 Aug;19(8):588-96. PMID: 27544369.
7. Raygan F, Rezavandi Z, Dadkhah Tehrani S, Farrokhian A, Asemi Z. The effects of coenzyme Q10 administration on glucose homeostasis parameters, lipid profiles, biomarkers of inflammation and oxidative stress in patients with metabolic syndrome. Eur J Nutr. 2016 Dec;55(8):2357-2364. doi: 10.1007/s00394-015-1042-7.
8. Johansson P, Dahlström Ö, Dahlström U, Alehagen U. Improved Health-Related Quality of Life, and More Days out of Hospital with Supplementation with Selenium and Coenzyme Q10 Combined. Results from a Double-Blind, Placebo-Controlled Prospective Study. J Nutr Health Aging. 2015 Nov;19(9):870-7. doi: 10.1007/s12603-015-0509-9.
9. Nguyen H, Gupta V. Alpha-Lipoic Acid. StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022.
10. Gębka A, Serkies-Minuth E, Raczyńska D. Effect of the administration of alpha-lipoic acid on contrast sensitivity in patients with type 1 and type 2 diabetes. Mediators Inflamm. 2014;2014:131538. doi: 10.1155/2014/131538.
11. Maczurek A, Hager K, Kenklies M, Sharman M, Martins R, Engel J, Carlson DA, Münch G. Lipoic acid as an anti-inflammatory and neuroprotective treatment for Alzheimer's disease. Adv Drug Deliv Rev. 2008 Oct-Nov;60(13-14):1463-70. doi: 10.1016/j.addr.2008.04.015.
12. Namazi N, Larijani B, Azadbakht L. Alpha-lipoic acid supplement in obesity treatment: A systematic review and meta-analysis of clinical trials. Clin Nutr. 2018 Apr;37(2):419-428. doi: 10.1016/j.clnu.2017.06.002.
13. Akbari M, Ostadmohammadi V, Lankarani KB, Tabrizi R, Kolahdooz F, Khatibi SR, Asemi Z. The effects of alpha-lipoic acid supplementation on glucose control and lipid profiles among patients with metabolic diseases: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Metabolism. 2018 Oct;87:56-69. doi: 10.1016/j.metabol.2018.07.002.
14. Mendoza-Núñez VM, García-Martínez BI, Rosado-Pérez J, Santiago-Osorio E, Pedraza-Chaverri J, Hernández-Abad VJ. The Effect of 600 mg Alpha-lipoic Acid Supplementation on Oxidative Stress, Inflammation, and RAGE in Older Adults with Type 2 Diabetes Mellitus. Oxid Med Cell Longev. 2019 Jun 12;2019:3276958. doi: 10.1155/2019/3276958.
15. Cremer DR, Rabeler R, Roberts A, Lynch B. Safety evaluation of alpha-lipoic acid (ALA). Regul Toxicol Pharmacol. 2006 Oct;46(1):29-41. doi: 10.1016/j.yrtph.2006.06.004.
16. Arumugam MK, Paal MC, Donohue TM Jr, Ganesan M, Osna NA, Kharbanda KK. Beneficial Effects of Betaine: A Comprehensive Review. Biology (Basel). 2021 May 22;10(6):456. doi: 10.3390/biology10060456.
17. McRae MP. Betaine supplementation decreases plasma homocysteine in healthy adult participants: a meta-analysis. J Chiropr Med. 2013 Mar;12(1):20-5. doi: 10.1016/j.jcm.2012.11.001.
18. Gao X, Wang Y, Sun G. High dietary choline and betaine intake is associated with low insulin resistance in the Newfoundland population. Nutrition. 2017 Jan;33:28-34. doi: 10.1016/j.nut.2016.08.005.
19. LiverTox: Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury [Internet]. Bethesda (MD): National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases; 2012-. Betaine.
20. Madeo F, Bauer MA, Carmona-Gutierrez D, Kroemer G. Spermidine: a physiological autophagy inducer acting as an anti-aging vitamin in humans? Autophagy. 2019 Jan;15(1):165-168. doi: 10.1080/15548627.2018.1530929.
21. Kiechl S, Pechlaner R, Willeit P, Notdurfter M, Paulweber B, Willeit K, Werner P, Ruckenstuhl C, Iglseder B, Weger S, Mairhofer B, Gartner M, Kedenko L, Chmelikova M, Stekovic S, Stuppner H, Oberhollenzer F, Kroemer G, Mayr M, Eisenberg T, Tilg H, Madeo F, Willeit J. Higher spermidine intake is linked to lower mortality: a prospective population-based study. Am J Clin Nutr. 2018 Aug 1;108(2):371-380. doi: 10.1093/ajcn/nqy102.
22. Schwarz C, Stekovic S, Wirth M, Benson G, Royer P, Sigrist SJ, Pieber T, Dammbrueck C, Magnes C, Eisenberg T, Pendl T, Bohlken J, Köbe T, Madeo F, Flöel A. Ασφάλεια και ανεκτικότητα της συμπληρωματικής χορήγησης σπερμιδίνης σε ποντίκια και ηλικιωμένους ενήλικες με υποκειμενική γνωστική έκπτωση. Aging (Albany NY). 2018 Jan 8;10(1):19-33. doi: 10.18632/aging.101354.
23. Salehi B, Venditti A, Sharifi-Rad M, Kręgiel D, Sharifi-Rad J, Durazzo A, Lucarini M, Santini A, Souto EB, Novellino E, Antolak H, Azzini E, Setzer WN, Martins N. Το θεραπευτικό δυναμικό της απιγενίνης. Int J Mol Sci. 2019 Mar 15;20(6):1305. doi: 10.3390/ijms20061305.
24. de Font-Réaulx Rojas E, Dorazco-Barragan G. Κλινική σταθεροποίηση σε νευροεκφυλιστικές ασθένειες: κλινική μελέτη φάσης II [Clinical stabilisation in neurodegenerative diseases: clinical study in phase II]. Rev Neurol. 2010 May 1;50(9):520-8. Spanish. PMID: 20443170.
25. Zick SM, Wright BD, Sen A, Arnedt JT. Προκαταρκτική εξέταση της αποτελεσματικότητας και της ασφάλειας ενός τυποποιημένου εκχυλίσματος χαμομηλιού για τη χρόνια πρωτοπαθή αϋπνία: τυχαιοποιημένη πιλοτική μελέτη ελεγχόμενη με εικονικό φάρμακο. BMC Complement Altern Med. 2011 Sep 22;11:78. doi: 10.1186/1472-6882-11-78.
26. Amsterdam JD, Shults J, Soeller I, Mao JJ, Rockwell K, Newberg AB. Το χαμομήλι (Matricaria recutita) ενδέχεται να έχει αντικαταθλιπτική δράση σε άτομα με άγχος και κατάθλιψη: διερευνητική μελέτη. Altern Ther Health Med. 2012 Sep-Oct;18(5):44-9. PMID: 22894890.
27. Shoara R, Hashempur MH, Ashraf A, Salehi A, Dehshahri S, Habibagahi Z. Αποτελεσματικότητα και ασφάλεια του τοπικού ελαίου Matricaria chamomilla L. (χαμομηλιού) για την οστεοαρθρίτιδα του γόνατος: τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη κλινική δοκιμή. Complement Ther Clin Pract. 2015 Aug;21(3):181-7. doi: 10.1016/j.ctcp.2015.06.003.
28. Escande C, Nin V, Price NL, Capellini V, Gomes AP, Barbosa MT, O'Neil L, White TA, Sinclair DA, Chini EN. Η φλαβόνη απιγενίνη είναι αναστολέας της NAD+άσης CD38: επιπτώσεις στον κυτταρικό μεταβολισμό του NAD+, την ακετυλίωση πρωτεϊνών και τη θεραπεία του μεταβολικού συνδρόμου. Diabetes. 2013 Apr;62(4):1084-93. doi: 10.2337/db12-1139.
29. Shankar E, Goel A, Gupta K, Gupta S. Η φυτική φλαβόνη απιγενίνη: ένας αναδυόμενος αντικαρκινικός παράγοντας. Curr Pharmacol Rep. 2017 Dec;3(6):423-446. doi: 10.1007/s40495-017-0113-2.